نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشکده علوم قرآنی ، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مراغه

چکیده

تبیین معانی واژه‌های قرآن برای فهم مرادِ جدّی خدا در آیات قرآن، از صدر اسلام در سیرۀ مسلمانان رواج داشته است، به گونه‌ای که می‌توان حلاّجی واژگان را بخش جدایی‌ناپذیر تفسیر بیشتر مفسران دانست. شهید مطهری نیز در شمار افرادی است که در بخش‌هایی از آثار قلمی و گفتاری خود به تناسب رویکرد و نیازی که برای مخاطب احساس کرده است، برخی مفردات قرآن را مورد مُداقّه قرار داده و به عنوان مقدمۀ مباحث تفسیری سامان داده است. نوشتار حاضر درصدد است با بررسی و تحلیل واژه‌های ذکر شده در مجموعه آثار شهید مطهری، به بررسی روش‌های ایشان در تبیین مفردات قرآن بپردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد توجه به ریشه و اشتقاق واژه، ملاحظۀ قواعد ادبیات عرب، بررسی برخی عبارات جاهلی، نگاه به واژه‌های مترادف، در نظر گرفتن آیات، استفاده از روایات و تحلیل تطور معنای واژه به معانی اصطلاحی امروزی از مهم‌ترین روش‌های تبیین مفردات قرآن در آثار شهید مطهری است. استاد مطهری ضمن استفاده از منابع متعدد و مختلف، روش یکسانی برای تبیین معنای واژه‌ها در پیش نگرفته است و در هر واژه‌ای، به تناسب یک یا چند روش را انتخاب کرده و در مواردی نیز نظر علما را به چالش کشیده است.

کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم، ترجمه محمد مهدی فولادوند، دار القرآن الکریم، تهران، 1373.
  2. آلوسی، محمود بن عبدالله (1415ق) روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق على عبدالبارى عطیه، ‏چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة /منشورات محمد علی بیضون‏
  3. ‏ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد (۱۳۶۷) النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق محمود محمد طناحی، چاپ چهارم، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  4. ابن فارس، احمد بن فارس (بی‌تا) معجم مقاییس اللغه، تصحیح عبدالسلام محمد هارون، چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  5. احمدزاده، مصطفی (۱۳۸۵) «روش قرآن‌پژوهی استاد مطهری»، اندیشه حوزه، شماره ۵۷، ص ۲۵-۵۸.
  6. اوسی، علی (۱۳۸۱) روش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ترجمه سید حسین میر جلیلی، چاپ اوّل، تهران: چاپ و نشر بین الملل.
  7. ایزوتسو، توشیهیکو (۱۳۷۸) مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، چاپ اول، تهران: نشر فرزان.
  8. بابایی، علی‌اکبر (۱۳۷۹) روش‌شناسی تفسیر قرآن، چاپ اول، قم /تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه/سمت.
  9. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ ق) مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، چاپ اول، دمشق/بیروت: دارالقلم/دار الشامیة.
  10. رجبی، محمود (۱۳۸۳) روش تفسیر قرآن، چاپ اوّل، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
  11. رستمی، علی اکبر (۱۳۸۰) آسیب‌شناسی و روش‌شناسی تفسیر معصومان، چاپ اول: [رشت]: کتاب مبین.
  12. زرکشی، محمد بن عبد‌الله (۱۴۱۰ ق) البرهان فی علوم القرآن، چاپ اوّل، بیروت: دار المعرفة.
  13. سعیدی روشن، محمد باقر (۱۳۷۹) علوم قرآن، چاپ دوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  14. سیدرضی، محمد بن حسین (۱۴۱۴ ق) نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، چاپ اول، قم: هجرت.
  15. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر (۱۴۲۱ ق) الإتقان فی علوم القرآن، چاپ دوم، بیروت: دار الکتاب العربی.
  16. شکوری، ابوالفضل (۱۳۷۴) «درآمدی بر تفسیر واژه‌ای قرآن»، نامه مفید، شماره ۴، ص ۴۳-۸۸.
  17. طیب حسینی، سید محمود (۱۳۹۰) در آمدی بر دانش مفردات، چاپ اول، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران.
  18. فراهیدی، خلیل بن احمد (بی‌تا). کتاب العین، چاپ دوم، قم: نشر هجرت.
  19. فغفورمغربی، حمید (۱۳۷۸) «نگاهی اجمالی به روش تفسیری شهید مطهری»، پژوهش‌های قرآنی، شماره ۱۷ و ۱۸، ص ۲۳۴ – ۲۵۵.
  20. فلاحی قمی، محمد (۱۳۸۹) تأثیر علوم ادبی در فهم قرآن، چاپ اول، قم: بوستان کتاب.
  21. مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (۱۴۰۳ ق) بحار الانوار، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  22. محمدی، حمید (۱۳۹۵) مفردات قرآن، چاپ دوازدهم، قم: نشر هاجر.
  23. مصطفوی، حسن (۱۳۶۸) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  24. مطهری، مرتضی (۱۳۸۳) مجموعه آثار، چاپ چهارم، تهران/قم: صدرا.
  25. مؤدب، رضا (۱۳۸۷) مفردات قرآن؛ پژوهشی در واژه شناسی قرآن، چاپ اول، قم: احسن الحدیث.
  26. نقی‌پورفر، ولی‌الله (۱۳۸۱) پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن، چاپ چهارم، تهران: اسوه.
  27. نورائی، محسن؛ قربانی، فاطمه (۱۳۹۶) «روش‌شناسی تفسیری علامه مطهری (ره)»، تفسیرپژوهی، شماره ۷، ص ۱۶۵- ۱۹۶.
  28. همایی، غلامعلی (۱۳۸۳) واژه‌شناسی قرآن مجید، چاپ اول: قم: مرکز جهانی علوم اسلامی