بررسی تطبیقی اندیشۀ تفسیری طبری و معرفت ذیل مفهوم ذنب و استغفار پیامبراکرم (ص)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده

مبحث مربوط‌به عصمت پیامبر اکرم (ص) از منظر فرقه­‌ها و نحله‌­های مختلف، براساس مبناهای گوناگون محل توجه و بحث قرار گرفته‌است. ازجمله آیات مربوط‌به عصمت پیامبر خاتم (ص) مواردی است که «ذنب و استغفار» در ظاهر، به ایشان منتسب شده‌است. باتوجه‌به وجود اختلاف آرای تفسیری ذیل این آیات، بدون شک روایات تفسیری اهل بیت (ع) در گره‏‌گشایی از فهم آیات قرآن بسیار مؤثر است‏‏، به‌ویژه در آیاتی که معرکۀ آراء تفسیری است. بررسی در پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد انتقادی در میراث تفسیری فریقین با نمونۀ موردی اندیشه‌­های تفسیری طبری و اندیشه‌­های تفسیری آیت‌اللّه معرفت ذیل این موضوع سامان مى‌‏یابد. این بررسی، اهمّ آرای تفسیری از نگاه این دو مفسر را طرح و بررسی خواهدکرد. درپایان، آنچه از مقایسۀ تطبیقی آرای این دو مفسّر حاصل می‌شود چنین است که به اعتقاد طبری  منظور عفو از گناه برای پیامبر (ص)، گناهی است که نسبت‌به پیامبر اکرم (ص) آمده؛ یعنی برای پیامبر (ص) گناه را مفروض می­‌دارد که امر شده‌است ایشان از آن گناه استغفار کنند. درمقابل، معرفت در نظریه­‌پردازی خویش ذیل این آیه متاثّر و متعلّم از آموزۀ تفسیری رضوی بوده؛ یعنی وی معتقد است که در این آیه منظور از ذنب، گناه و عصیان نیست، بلکه همان­طورکه هر مصلح اجتماعی در جریان نهضتش دگرگونی­‌هایی هم به‌همراه دارد، پیامبر (ص) نیز در زمان مشرکان هم‌چون مصلح ظهور کرد و آنچه را به زعم مشرکان ارزشمند بود در هم شکست؛ درنتیجه، مراد از ذنب در این آیه مخالفت آن جناب با رفتار، عادت و اخلاق کفار و مشرکین بود که ایشان را مستحق عقوبت می‌­دانستند. لذا، از دیدگاه معرفت، استغفار ایشان از گناهانِ پیشین و پسین؛ دلالت بر این موضوع ندارد که ایشان گناه مرتکب شده‌باشند بلکه طبق پاسخی که امام رضا (ع) به‌طور ضمنی در تفسیر این آیه اشاره فرموده‌اند دلالت بر فعلی دارد که در آن برهۀ خاص ازمنظر اجتماعی آن هم از ناحیۀ مشرکان و به‌اشتباه ناپسند محسوب می‌­شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم، مترجم: ناصر مکارم شیرازی (1389ش)، خط: عثمان طه، چاپ پنجم، قم، انتشارات امام علی علیه‌السلام.
ابن‏ابى‏جامع‏‏، على‌بن‌حسین عاملی (1413ق)‏‏‏، الوجیز فى‌تفسیرالقرآن‌العزیز‏‏، به‌کوشش مالک محمودى‏‏، چاپ اول، قم‏،‏ دار القرآن الکریم‏‏‏.
ابن بابویه، محمدبن‌علی، (بی­تا)، علل‌الشرائع‏‏، چاپ اول، قم‏‏، داورى‏‏.
ـــــــــــــــــــ ، (1378ق)، عیون أخبارالرضا (ع)‏‏، چاپ اول، تهران، انتشارات جهان‏‏.
ـــــــــــــــــــ ، (1403ق)، معانی‌الأخبار‏‏، چاپ اول، قم‏‏‏، انتشارات جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏.
ابن‌‏طاووس‏‏، سیدعلى‌بن موسى، (بی­تا)، سعدالسعود‏‏، چاپ اول، قم‏‏، دارالذخائر‏‏.
ابن فارس، احمد، (بی­تا)، معجم مقاییس‌اللغه، بی­چا، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
ازهری، محمدبن‌احمد، (بی­تا)، تهذیب‌اللغه، بی­چا، بیروت، دار احیا التراث‌العربی.
استرآبادی‏‏، شرف‌الدین علی حسینی، (1409ق)‏‏، تأویل الآیات‌الظاهرة‏‏، چاپ اول، قم‏‏، انتشارات جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏‏.
بحرانی‏‏، سیدهاشم حسینی، ‏‏(1416ق)، ‏البرهان فی تفسیرالقرآن‏‏، چاپ اول، تهران‏‏، بنیاد بعثت‏‏.‏‏
تفتازانى‏‏، سعد الدین‏‏، (1409ق)، شرح‌المقاصد‏‏، به‌کوشش عبدالرحمن عمیره‏‏،‏ چاپ اول، قم‏،‏ الشریف‌الرضی.
حویزی‏‏، عبد علی بن ‌جمعه، (1415ق)‏‏، تفسیر نورالثقلین‏‏، به‌کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی‏‏، چاپ چهارم، قم‏‏، انتشارات اسماعیلیان.
حیدری، کمال و طلال، حسن، (1437ق)، اصلاح نفس، چاپ اول، بغداد: مؤسسه الامام‌الجواد (علیه اسلام) الفکرالثقافه.
راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ‌القرآن، چاپ اول، بیروت: دارالشامیة.
رجبی قدسی، محسن و اتّحاد، سیّده فرناز، (1400ش)، «بررسی و نقد مقالۀ حضرت یعقوب (ع) و حضرت یوسف (ع) در دائرةالمعارف قرآن لیدن و دائرةالمعارف اسلام»، پایان نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم قرآنی مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
سبحانى تبریزى‏‏، جعفر، (1425ق)، عصمة‌الأنبیاء فی‌القرآن‌الکریم‏‏‏، چاپ سوم، قم‏‏‏، مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
ـــــــــــــــــــ ، (1421ق)، مفاهیم‌القرآن‏‏‏، چاپ چهارم، قم‏،‏ مؤسسة الإمام‌الصادق.
شبر‏‏، سیدعبداللّه، (1407ق)‏‏، الجوهر الثمین فی تفسیر‌الکتاب‌المبین‏‏، چاپ اول، کویت‏‏، مکتبة‌الألفین.
طباطبایی‏‏، سیدمحمدحسین، (1417ق)‏‏، المیزان فی تفسیر‌القرآن‏‏، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی‏‏.
طبری، محمدبن‌جریر، (1412ق)، جامع‌البیان فى تفسیرالقرآن (تفسیر الطبرى)، بیروت: دارالمعرفه.
طوسی‏‏، محمدبن‌حسن، (بی­تا)‏‏، التبیان فی‌تفسیرالقرآن‏‏، به‌کوشش احمد قیصرعاملی‏‏، چاپ اول، بیروت‏‏، دار إحیاء التراث‌العربی‏‏.
طیب‏‏، سیدعبدالحسین، (1378ش)‏‏، اطیب‌البیان فی تفسیرالقرآن‏‏، چاپ دوم، تهران، انتشارات اسلام‏‏.
ـــــــــــــــــ ، (1362ش)، کلم‌الطیب در تقریر عقاید اسلام‏‏، چاپ اول، تهران‏‏، کتابخانۀ اسلام.‏
عسکرى‏‏، مرتضى ،(1426ق)‏‏، عقائدالإسلام من‌القرآن‌الکریم‏‏‏، بی­چا، قم، کلیه اصول‌الدین.
علوى عاملى‏‏، میرسیدمحمد، (بی­تا)، لطائف غیبیه‏‏، بی­چا، بی­جا، مکتب‌السید الداماد.
عیاشی‏‏، محمدبن ‌مسعود، (1380ش)‏‏، تفسیر العیاشی‏‏، به‌کوشش سیدهاشم رسولی‏‏، چاپ اول، ‏تهران: چاپخانۀ علمیه‏‏.
فخر رازی، محمدبن‌عمر، (1420ق)، مفاتیح‌الغیب‏‏، چاپ سوم، بیروت‏‏، دارإحیاءالتراث‌العربی.
فرات کوفى‏‏، فرات‌بن‌ابراهیم‏‏، (1410ق)، ‏تفسیر فرات‌الکوفى‏‏، به‌کوشش‏ محمدکاظم محمودى‏‏‏، چاپ اول، تهران‏،‏ سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، (بی­تا)، کتاب‌العین، بی­چا، قم، هجرت.
فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، (بی­تا)، القاموس‌المحیط، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
فیض کاشانی‏‏، ملامحسن محمدبن‌مرتضی، (1415ق)، تفسیرالصافى‏‏، به‌کوشش حسین اعلمى‏‏، چاپ دوم، تهران، انتشارات صدر‏‏.
قمی‏‏، علی‌بن‌‌ابراهیم، (1404ق)، تفسیر منسوب‌به علی‌بن ‌ابراهیم‏‏، چاپ سوم، قم‏‏، مؤسسۀ دارالکتاب‏‏.
قمى‌ مشهدى‏‏، محمدبن ‌محمدرضا، (1368ش)‏‏، تفسیر کنزالدقائق و بحرالغرائب‏‏، به‌کوشش حسین درگاهى‏‏، چاپ اول، ‏تهران‏‏، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
کریمی، مصطفی و حاصلی ایران‌شاهی، رحیم و محمودی، مهدی، (1402ش)، «بررسی تطبیقی دیدگاه مفسران دربارۀ آیات ناظر به استغفار رسول اکرم (ص)»، نشریۀ مطالعات تفسیر تطبیقی، پاییز و زمستان، شمارۀ 14، ص85-64.
کلینی‏‏، ابوجعفر محمدبن‌یعقوب ، (1407ق)‏‏، الکافی‏‏، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب‌الإسلامیة‏‏.
مازندرانی‏‏، مولی‌محمدصالح‏‏، (1382ق)، شرح أصول‌الکافی‏‏، به کوشش میرزا ابوالحسن شعرانی‏‏، چاپ اول، تهران‏‏، المکتبة الإسلامیة.
معرفت، محمدهادی، (1388ش)، تنزیه انبیاء از آدم تا خاتم «تفسیر موضوعی قرآن کریم»، چاپ اول، قم، موسسۀ انتشارات ائمه.
ـــــــــــــــ ، (1386ش)، تفسیر قرآن مجید، چاپ پنجم، تهران، عروج.
مکارم‌‌شیرازی‏‏، ناصر و همکاران، (1374ش‏‏)، تفسیر نمونه‏‏، چاپ دهم، تهران‏‏، دار الکتب الإسلامیة‏‏.
ملاصدرا‏‏، محمدبن‌ابراهیم‏‏، (1366ش)، تفسیرالقرآن‌الکریم‏‏، به‌کوشش محمد خواجوى‏‏، چاپ دوم، قم‏‏، انتشارات بیدار‏‏.