تحلیل روش معصومان (ع) در تبیین واژه‌ها و مفاهیم آیات کیهانی قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن، دانشگاه علوم قرآن و معارف اسلامی تهران، ایران.

2 دکترای تفسیر و علوم قرآن، تفسیر تطبیقی، ایران.

3 استادیار گروه علوم قرآن، دانشگاه علوم قرآن و معارف اسلامی تهران، ایران.

چکیده

شناخت روش تفسیری معصومان (ع) در تبیین آیات کیهانی و بیان مسیر تفسیری آنان در فرایند فهم آیات، می‌تواند راه‌گشای درک عمیق‌تر ما از مقصود خداوند در این عرصه باشد. چه این‌که آنان ضمن استدلال عقلی استوار به تبیین آیات پرداخته و به آیات آفاقی و انفسی مانند؛ ستارگان، حرکت ستارگان، بروج، علت اعطای مقام به آسمان و تسلیم تکوینی، تطبیق نور ماه و خورشید اشاراتی ظریف و دقیق داشته‌اند. بنابر این مهم، واکاوی روایات علمی‌ آنان برای شناخت روش در تبیین و توضیح واژگان و عبارات آیات نجوم و کیهان‌‌‌‌‌‌‌شناسی ضرورت دارد و این چیزی است که نگارنده در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و گرد آوری اطلاعات کتابخانه‌ای در پی آن است. معصومان (ع) در تبیین لغوی واژگان قرآنی، به یک روش اکتفا نکرده‌اند‌ و از شیوه‌های گوناگونی بهره جسته‌اند. پاره‌‌‌ای از این توضیحات از جنس معناشناسی و ریشه‌یابی لغات، بعضی از سنخ تبیین لغوی و تحلیل دلالت واژه‌ها، مواردی نیز با تبیین تمثیلی و بیان تصویری و ذکر بیان علت ارائه‌شده‌اند. این تنوعِ روش، نشان از جامعیت و کمال دانش آن بزرگواران در تفسیر و تبیین آیات الهی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابراهیم انیس، ابراهیم، منتصر، عبدالحلیم، صوالحی، عطیه و خلف‌احمد، محمد. (1392ش)، فرهنگ المعجم الوسیط، مترجم: محمد بندرریگی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اسلامی.
ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی(1379ق)، المناقب آل‌ابی‌طالب، چاپ اول، قم: علامه.
ابن‌فارس، أحمد‌بن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فارس، (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: هارون عبدالسلام محمد، چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الإسلامی.
ابن‌منظور، ابوالفضل و جمال‌الدین، محمد‌بن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مکرم، (1414‍ق)، لسان‌العرب، چاپ سوم، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
الأزهری، محمدبن‌احمد، (1421ق)، تهذیب اللغة، چاپ اول، بیروت، لبنان: دارالاحیاء التراث العربی.
اسمارت، و. م، (1401ش)، نجوم کروی، مترجم: داود محمدزاده جسور ، چاپ دهم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
امین، سیده نصرت، (1361 ش)، مخزن العرفان درتفسیرقرآن، تهران: نهضت زنان مسلمان.
بحرانی، سیدهاشم‌بن‌سلیمان، (1415ق)، البرهان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: بنیاد بعثت واحد تحقیقات اسلامی،چاپ اول، قم: مؤسسه‌البعثة.
بخاری قنّوجی، أبوالطیب‌محمد‌صدیق خان‌‌بن‌حسن‌بن‌علی ابن لطف الله الحسینی، (1423ق)، أبجد العلوم، چاپ اول، بی‌جا: دار ابن حزم.
برازش، علی‌رضا، (1394ش)، تفسیراهل بیت (ع)، چاپ اول، تهران: انتشارات امیرکبیر.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد، (1410ق)، الصحاح اللغة، بیروت، لبنان: دار العلم للملایین.
حسنین، عبدالنعیم محمد، (1408ق)، قاموس الفارسیه، چاپ سوم، بیروت: دارالکتاب (مکتبة اعتماد الکاظمی).
حویزی، عبدالعلی‌بن‌جمعه، (1415ق)، نورالثقلین، قم: اسماعیلیان.
خوارزمی زمخشری، ابوالقاسم محمودبن‌عمربن‌محمد، (1386ش)، مقدمةالأدب، چاپ اول، تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران.
دهخدا،علی‌اکبر، (1377ش)، لغتنامۀ دهخدا، زیرنظر: محمد معین و سیدجعفر شهیدی، چاپ دوم، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ذهبی، محمدحسین، (بی‌تا)، التفسیر و المفسرون، مصر، مکتبة وهبه.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق، داوودی صفوان عدنان، چاپ اول، بیروت، دارالشامیة.
رستم‌نژاد، مهدی، (1388ش)، «گونه شناسی روایات تفسیرى»، حسنا، شمارۀ 1.
رضایی اصفهانی، محمدعلی، (1385ش)، منطق تفسیرقرآن (2) روش‌ها وگرایش‌های تفسیری قرآن، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
رومی، فهد‌بن‌عبد‌الرحمن‌بن‌سلیمان، (1407ق)، اتجاهات التفسیر فی القرن الرابع عشر، چاپ اول، سعودی: مؤسسه الرساله.
زمانی قمشه‌ای، علی،(1387ش)، هیأت و نجوم اسلامی، قم: مؤسسۀ امام صادق علیه‌السلام.
ساروخانی، باقر، (1393ش)، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، چاپ هشتم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سبزواری نجفی، محمدبن حبیب‌الله، (1406ق)، الجدید فی تفسیرالقرآن المجید، چاپ اول، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
سجادى، جعفر، (1379ش)، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات.
سیوطی، جلال‌الدین، (1416ق)، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: سعید المندوب، چاپ اول، لبنان: دارالفکر.
صدرالدین‌شیرازی، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا)، (1410ق)، محشی محمدحسین طباطبایی، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العملیه الاربعة، چاپ سوم، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین، (1374ش)، المیزان، مترجم  موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم: دفترانتشارات جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن، (1372ش)، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، مقدمه: جواد بلاغی، چاپ سوم، تهران: ناصرخسرو.
طبرسی، احمدبن علی، (1403ق)، احتجاج علی اهل اللجاج، تحقیق محمدباقرخرسان، چاپ اول، مشهد: نشرمرتضی.
طبری، ابوجعفرمحمدبن‌حریر، (1412ق)، جامع‌البیان فی تفسیرالقرآن، چاپ اول،بیروت: دارالمعرفة.
طریحی، فخرالدین محمد، (1375ش)، مجمع‌البحرین و مطلع النیرین، تحقیق: احمد، حسینی اشکوری، تهران: مرتضوی.
طنطاوی، سید محمد، (1341 ق)، تفسیرالوسیط للقران الکریم، قاهره: دارالمعارف قاهره.
عسکری (ابوهلال عسکری)، حسن بن عبدالله، (1400ق)،  الفروق اللغة، چاپ اول، بیروت: دارالعلم.
علایی، حسین و رضایی، محسن‌رضا، (1390ش)، «شگفتی‌های اعجازهای پزشکی درقرآن»، قرآن و علم، شمارۀ 8.
عمید، حسن، (1357ش)، فرهنگ عمید، تهران: امیر کبیر.
عیاشی، محمدبن‌مسعود، (1380ق)، تفسیرالعیاشی، تحقیق: سیدهاشم، رسول محلاتی، چاپ اول، تهران: المطیة العلمیه.
غضنفری، علی، (1400ش)، اصول، مبانی، مناهج و شیوه‌های تفسیرقرآن کریم، چاپ اول، قم: نویسنده.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد،(بی‌‌‌‌‌‌تا)، العین، قم: هجرت.
فیروزآبادی، مجدالدین محمدبن یعقوب، (1426ق)، قاموس المحیط، بیروت: مؤسسة الرسالة.
فیومی احمد بن محمد مقرى، (بی‌تا)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، چاپ اول، قم: منشورات دار الرضی.
قمرزاده، محسن، (1402ش)،  کارکرد روایات درتفسیر قرآن برپایۀ تحلیل کمی، قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار.
قمى، على‌بن‌ابراهیم، (1404ق)، تفسیر القمی، چاپ سوم، قم: دار الکتاب.
کلینى، محمد‌بن‌یعقوب، (1407ق)، الکافی، چاپ چهارم، تهران: (طبع الإسلامیة).
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی، (1403ق)، بحارالانوار، چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مسترحمی، سید عیسی، (1397ش)، تفسیر آیات نجومی با تأکید بر پاسخ به شبهات، قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف.
مصباح یزدی، محمدتقی، (1378ش)، آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ و نشر بین الملل.
مصطفوی میرزاحسن، (1375ش)، تحقیق فی الکلمات القرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
معارف، مجید و اجاقلو، ابوالقاسم، (1385ش)، «گونه‌شناسی تبیین واژگان دینی در روایات معصومان (ع)»، مقالات و بررسی‌ها، دفتر79.
معصوم حسینی، سیدعلی بن احمد بن محمد (ابن معصومه مدنی)، (1426ق)، طراز الأول و اکناز لما علیه من لغة العرب المعول، چاپ اول، مشهد: مؤسسۀ آل بیت لإحیاء التراث.
معین، محمد، (1381ش)، فرهنگ معین، گردآورنده: عزیزالله علیزاده، چاپ چهارم، تهران: أدنا.
مغنیه، محمدجواد، (1424ق)، تفسیر الکاشف، چاپ اول، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مفید، محمدبن‌محمد، (1413ق)، الإختصاص، محقق علی‌اکبر، غفاری و محمود، محمدی زرندی، چاپ اول، قم: مؤتمرالعالمی لألفیه الشیخ الفید.
مکارم شیرازی، ناصر، (1371ش)، تفسیر نمونه، چاپ دهم، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مهدوی راد، محمدعلی و حسینی کوهی، فهیمه، (1391ش)، «روش شناسی معصومان (ع) درتفسیر لغوی قرآن کریم»، حدیث اندیشه، 24، شمارۀ 13.
نفیسی، علی‌اکبر، (1355ش)، ناظم الأطباء (فرهنگ نفیسی)، بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌جا: کتابفروشی خیام.
هویل، فرد، (1339ش)، مرزهای نجوم، ترجمۀ رضا اقصی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
Carroll, Bradley W. & Ostlie, Dale A. (2007), An Introduction to Modern Astrophysics, Pearson
Hubble, E. (1929). "A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae", Proceedings of the National Academy of Sciences, Vol. 15, pp.168‑173.