واکاوی تفسیری- روایی مشورت‌های پیامبر اکرم (ص)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات، دانشگاه علوم اسلامی رضوی ، مشهد، ایران.

چکیده

قرآن کریم آشکارا به پیامبر فرمان‌داد تا در برخی امور، با دیگران مشورت‌کند. هرچند نیکویی مشورت امری واضح است، اما الزام پیامبر (ص) به مشورت، به‌‍ظاهر متعارض می‎نماید. زیرا پیامبر (ص)_ که خود  از کمال خرد برخوردار است_ به‌تصریح قرآن، هرگز سخنی از سر هوس به‌زبان نمی‌راند و کلامش صرفاً وحی خداوند است. پژوهش پیش ‌رو که با روش توصیفی-تحلیلی نوشته شده، می‌کوشد تا با واکاویی تفسیری-روایی آیات، به حل این تعارض ابتدایی دست‌یازد. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهد که با تفکیک شئون پیامبر به دو شأن رسالت و شأن حکمرانی و قضاوت، این تعارض ظاهری قابل رفع است. بر اساس این ایده، مشورت در شأن رسالت و ابلاغ احکام شرعی، جایگاهی ندارد، اما در عرصۀ حکمرانی و موضوعات قضایی، مراجعه به مشورت ضروری و سازگار با دیگر ادلۀ قرآنی است. زیرا تعالیم اسلام آشکارا تصریح می‌کند که اتخاذ تصمیم در امر قضاوت باید مبتنی بر شواهد، بیِّنه و احکام ظاهری باشد، هم‌چنان که امور حکومتی باید در راستای حصول مصلحت عامه باشد و می‌دانیم که بینه و مصلحت عامه از راه مشورت قابل دست‌یابی است. نتیجۀ این پژوهش در حوزۀ مباحث حدیثی و تفسیری کاربرد دارد، هم‌چنان‌که در زمینۀ مطالعات تمدنی و حکمرانی اسلامی سودمند است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. (1415ق). تحقیق صبحی صالح. چاپ اول. تهران: انتشارات اسوه.
ابن‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم (ابن ابى حاتم)، جلد 3، چاپ سوم. ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابن‏عاشور، محمدطاهر. (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. جلد 3، چاپ اول. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن هشام، محمد. (1383ق). السیرة النبویة. تحقیق محمد محی الدین عبد الحمید، جلد 2و 3. مصر: مکتبة محمد علی صبیح و أولاده. 
ابوزهو، محمد. (1958م). الحدیث و المحدثون أو عنایة الامة الاسلامیة بالسنة النبویة. چاپ اول. مصر: شرکة مساهمة مصریه.
آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. جلد20، چاپ اول. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
حیدری خراسانی، محمد جواد. (1377ش). «مشورت در سیره پیامبر(ص)». فرهنگ کوثر، ش24. صص16-21.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. جلد1، چاپ سوم. بیروت: دار الکتاب العربی.
سلفی، محمد لقمان. (1420ق). مکانة السنة فی التشریع الاسلامی و دحض مزاعم المنکرین و الملحدین. چاپ دوم. ریاض: دار الداعی للنشر و التوزیع.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. (1404ق). الدر المنثور فى التفسیر بالماثور. جلد2، چاپ اول. قم: کتابخانه عمومى حضرت آیت الله العظمى مرعشى نجفى.
طباطبایی، محمد حسین. (1388ش). بررسی‌های اسلامی. گردآورنده سید هادی خسرو شاهی. جلد1، چاپ اول. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
طباطبائى، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. جلد 9 و 15، چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرى، محمد بن جریر. (1412ق)، جامع‌البیان فى تفسیر القرآن (تفسیرالطبرى). جلد4، چاپ اول. بیروت: دار المعرفة.
طوسى، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. جلد 3 و 5، چاپ اول. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عبدالخالق، عبدالغنی. (بی‌تا). حجیة السنة. بی‌چا. قاهره: مطابع الوفاء.
فخر رازى، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). جلد 9 و 16، چاپ سوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فضل الله، محمد حسین. (1419ق). من وحى القرآن. چلد 6، چاپ اول. بیروت: دار الملاک.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1429ق). الکافی. جلد 14، چاپ اول. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمّد باقر. (1403ق). بحارالانوار الجامعة لدرر اخبارالائمه الاطهار. جلد11، چاپ اول. بیروت: مؤسسة الوفاء.
مکارم شیرازى، ناصر. (1371ش). تفسیر نمونه. جلد 3، 7 و 24، چاپ دهم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
واحدى، على بن احمد. (1415ق). الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز (واحدى). جلد1، چاپ اول. بیروت: دار القلم.
هاشمى رفسنجانى، اکبر. (1386ش). تفسیر راهنما: روشى نو در ارائه مفاهیم موضوعات قرآن. جلد3، چاپ اول. قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم).