کارکرد بیان مصداقی روایات در فرایند تفسیر آیات (مطالعۀ موردی آیات 3 بروج، 8 تکویر، 16 قلم، 27 ملک)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

چکیده

از گونه ­های روایات تفسیری، می­توان احادیثی را برشمرد که به بیان مصادیق آیات پرداخته­ اند. روی‌کرد تفسیرنگاران در مواجهه با این نوع از احادیث متفاوت بوده‌است. رهیافت التزام به طرد گونه ­های مزبور به سبب مصداقی بودن و یا کاربست آن در فرایند تفسیر، مسأله­ای مبنایی پیرامون فهم کلام وحیانی است. نوشتار پیش ­رو می­کوشد با ترسیم جایگاه و نقش روایات مصداق ­گونه در روندِ فهم آیات، روش مواجهه با این گزاره­ های روایی را که البته گاه با یکدیگر اختلاف نیز دارند، تبیین نماید. انعکاس نظرگاه ­های مفسران در فهم برخی آیاتِ برگزیده، می‌تواند نمایشی کاربردی از جایگاه و تأثیر چنین احادیثی باشد. افزون بر آن پرداختن به بیان ­های مصداقی در کنار دیگر مبانی و گرایش ­های فهم و تفسیر قرآن نیز می­تواند جلوۀ دیگری از اهمیت احادیثِ موردی را بنمایاند. این پژوهش که با روش توصیفی _تحلیلی انجام شده‌است به این نتیجه می­رسد که توسعۀ ظرفِ زمانی، گسترش معنایی، امکان تعدد خوانش­ ها، چندمعنایی برخی واژگان و عبارات قرآنی و ترسیم سیاق چندوجهی از کارکردهای بیان مصداقی روایات در فهم عبارات قرآنیِ مورد بحث بوده‌است. افزون بر آن راه‌کار جمع میان احادیث مصداقی و به ظاهر دارای اختلاف، ارائۀ معنایی شامل و فراگیر به‌صورتی روشمند است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
آل غازی، عبدالقادر.(۱۳۸2ق). بیان المعانی. دمشق: مطبعة الترقی.
   آلوسی، محمود بن عبدالله.(۱۴۱5ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. تحقیق: علی عبدالباری عطیة، بیروت: دارالکتب العلمیة.
 ابن ­بابویه، محمد بن علی. (۱۳۶۲ش). صفات الشیعه. تهران: اعلمی.
ـــــــــــــــــــــ . (۱۴۰3ق). معانی الأخبار. تصحیح: علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات  اسلامی.
ـــــــــــــــــــــ . (۱۴۰6ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. چاپ دوم، قم: دار الشریف الرضی.
ـــــــــــــــــــــ . (۱۴۱3ق). من ­لا­یحضره ­الفقیه. تصحیح: علی اکبر غفاری، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن­­جوزی، عبدالرحمن بن علی. (۱۴۲2ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. تحقیق: عبدالرزاق مهدی، بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی. (۱۳۷9ق). مناقب آل ابی طالب علیهم السلام. قم: نشر علامه.
ابن عاشور، محمد طاهر. (۱۴۲0ق). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.  
ابن قولویه، جعفر بن محمد. (۱۳۵6ش). کامل الزیارات. نجف: دارالمرتضویة.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (۱۴۰8ق). روض الجنان و روح الجنان. تصحیح: محمد مهدی  ناصح و همکاران، مشهد: آستان قدس رضوی.
اربلی، علی بن حسین. (۱۳۸1ق). کشف الغمة فی معرفة الائمة. تصحیح: هاشم رسولی محلاتی، تبریز: انتشارات بنی­هاشمی.
استرآبادی، علی. (۱۴۰9ق). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة. تحقیق:حسین استادولی، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم و مؤسسة النشر الاسلامی.
اسعدی، محمد. (۱۳۹4ش). سایه­ها و لایه­های معنایی. چاپ سوم، قم: بوستان­کتاب.
اشکوری، محمد بن علی. (۱۳۷3ش). تفسیر شریف لاهیجی. تصحیح: جلال­الدین محدث، تهران: دفتر نشر داد.
بحرانی، هاشم بن سلیمان. (1415ق). البرهان فی تفسیرالقرآن. قم: مؤسسة البعثة.
بروجردی، حسین. (۱۳۸6ش). جامع احادیث الشیعه. تهران: انتشارات فرنگ سبز.
بقاعی، ابراهیم بن عمر. (۱۴۲7ق). نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور. تحقیق: عبدالرزاق غالب  مهدی، چاپ سوم، بیروت: دار­الکتب العلمیة.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱8ق). أنوارالتنزیل و اسرار التاویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱8ق). تفسیر الثعالبی(جواهر الحسان). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جزائری، نعمت­الله. (۱۴۲7ق). ریاض الابرار. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
جلالی­کندری، سهیلا، و میثاقی، عذرا. (1390ش). «گونه­های روایات تفسیری امام سجاد(ع) در حوزه تعیین مصداق». مطالعات قرآن و حدیث. سال چهارم، ش2،صص27- 66.
حرعاملی، محمد بن حسن. (۱۳۶2ش). الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة. تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: نشر نوید.
حرعاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰9ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل­البیت علیهم السلام.
ـــــــــــــــــــــ . (۱۴۱8ق). الفصول المهمة فی اصول الائمة. تحقیق: محمد بن محمد القائینی، قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع).
 حسکانی، عبیدالله بن عبدالله. (۱۴۱1ق). شواهدالتنزیل لقواعد التفضیل. تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران: وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی. 
حوی، سعید. (۱۴۲4ق). الأساس فی التفسیر. چاپ ششم، قاهره: دارالسلام.
خطاط، مجتبی. (1393ش). «جایگاه و کارکرد روایات در تفسیر بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی». مجله معرفت. سال بیست و سوم، ش203، صص63- 79.
خوانساری، محمد. (۱۳۸8ش). منطق صوری. چاپ چهل و دوم، تهران: انتشارات آگاه.
دیاری­بیدگلی، محمدتقی. (1390ش).«آسیب­شناسی روایات تفسیری»، فصلنامه مطالعات تفسیری. سال دوم، ش6، صص45- 84.
راد، علی. (1397ش). گونه­شناسی احادیث قرآنی امامیه از نظریه تا تطبیق. قم: انتشارات دارالحدیث.
رجبی، محمود، و همکاران. (1388ش). روش­شناسی تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰7ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. تصحیح: مصطفی حسین احمد، چاپ سوم، بیروت: دارالکتاب العربی.
سلیم بن قیس الهلالی. (۱۴۰5ق). کتاب سلیم بن قیس الهلالی. تحقیق: محمد انصارى زنجانى، قم: الهادى‏.
سمین، احمد بن یوسف. (۱۴۱4ق). الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون. تحقیق: احمد محمد صیره، بیروت: دار­الکتب العلمیة.
سید مرتضی (علم­الهدی). (۱۴۳1ق). تفسیر الشریف المرتضی(نفائس التاویل). تصحیح: مجتبی احمد الموسوی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­بکر. (۱۴۰4ق). الدر المنثور فی التفسیر المأثور. قم:کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی. 
ــــــــــــــــــــــــــ . (۲۰۰7م). الإکلیل فی استنباط التنزیل. بیروت: دار­الکتب العلمیة. 
شریفی، محمد، و حیدری هادیان، بابک. (1397ش). «بررسی جایگاه گونه­های روایی در تفسیر از دیدگاه علامه طباطبایی، آیت­الله جوادی آملی و آیت­الله مصباح یزدی(با تأکید بر آیه 3 مائده و 33 احزاب)». پژوهشنامه معارف قرآنی. سال9، ش34، صص33- 52.
صادقی تهرانی، محمد. (۱۴۰6ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. چاپ دوم، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی.
صفار، محمد بن حسن. (۱۴۰4ق). بصائرالدرجات فی فضائل آل محمد(ص). تصحیح: محسن کوچه باغی، چاپ دوم، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
صفوی، کوروش. (۱۳۹7ش). درآمدی بر معنی شناسی. چاپ ششم، تهران: انتشارات سوره مهر.
طالقانی، محمد. (۱۳۶2ش). پرتوی از قرآن. چاپ چهارم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (۲۰۰8م). التفسیر الکبیر. اربد: دارالکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷2ش). مجمع البیان. چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو.
ـــــــــــــــــــ . (۱۴۱2ق). جوامع الجامع. تصحیح:ابوالقاسم گرجی، قم: انتشارات حوزه علمیه.
طریحی، فخرالدین. (۱۳۷5ش). مجمع البحرین. تحقیق: احمد حسینی اشکوری، چاپ سوم، تهران: مرتضوی.
طنطاوی، محمد. (۱۹۹7م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضة مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰7ق). تهذیب الاحکام. چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰9ق). التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح: احمدحبیب عاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طیب، عبدالحسین. (۱۳۶9ش).  اطیب البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم، تهران: اسلام.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه. (۱۴۱5ق). تفسیر نور الثقلین. تصحیح: هاشم رسولی، چاپ چهارم، قم: نشر اسماعیلیان.
عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸0ق). التفسیر(تفسیر العیاشی). تحقیق: هاشم رسولی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (۱۳۷5ش). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات رضی.
فخررازی، محمد بن عمر. (۱۴۲0ق).  التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب). چاپ سوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم. (1410ق). تفسیر فرات الکوفی. تهران: مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی.‏   
فضل الله، محمد حسین. (۱۴۱9ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۱5ق). الصافی. چاپ دوم، تهران: مکتبة الصدر.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶4ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۶3ش). تفسیر القمی. تحقیق:طیب موسوی جزایری، چاپ سوم، قم: دارالکتاب.
کاشانی، فتح الله. (۱۴۲3ق). زبدة التفاسیر. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰7ق). الکافی. تحقیق:علی اکبر غفاری، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰3ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدتقی. (۱۴۱4ق). لوامع صاحبقرانی. چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مدرسی، محمد تقی. (۱۴۱9ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی­الحسین.
مصطفوی، حسن. (۱۳۶8ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷7ش). مجموعه آثار. چاپ هشتم، تهران: صدرا.
معارف، مجید و اوجاقلو، ابوالقاسم. (۱۳۸5ش). «گونه­شناسی تبیین واژگان دینی در روایات معصومان(ع)»، مقالات و بررسی­ها. دفتر۷۹، ۱۴۹-۱۶۷.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱3ق الف). الامالی. تحقیق: حسین استادولی و علی­اکبر غفاری، قم: کنگره شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــ . (۱۴۱3ق ب). الاختصاص. تحقیق:علی اکبر غفاری و محمد محرمی، قم: دارالمفید.
مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲3ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. تحقیق:عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷1ش). تفسیر نمونه. چاپ دهم، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
مهدوی­راد، محمدعلی، و هادیان رسنانی، الهه. (1399ش). «بازشناسی مفهوم توسعه معنایی (بررسی موردی: توسعه معنایی در آیه 127 سوره اعراف و چالش­های ترجمه و تفسیر آن)»، پژوهش دینی. ش40، صص207- 228.
نیشابوری، محمود بن ابوالحسن. (۱۴۱5ق). ایجاز البیان عن معانی القرآن. تحقیق:حنیف قاسمی، بیروت: دار الغرب الاسلامی.