تحلیل تطبیقی تفاسیر روایی شیعه در مسألۀ اسباب نزول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، ایران

2 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

مطالعۀ تفاسیر روایی شیعه و دقت در وجوه تمایز آن‌ها نشان‌می­دهد که مؤلفان تفاسیر روایی هم­چون سایر مفسران با تأثیرپذیری از شرایط زمینه ­ای، در راستای کشف مراد آیات اجتهاد نموده­ اند و در قالب گزینش و چینش روایات، دیدگاه­ های خود را بیان کرده­­ اند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و از راه تطبیق شش تفسیر روایی مشهور شیعی؛ تفسیر قمی، تفسیر عیاشی، تفسیر فرات کوفی، البرهان بحرانی، الصافی فیض کاشانی و نورالثقلین حویزی، وجه تمایز این تفاسیر در مسألۀ اسباب نزول تبیین و زمینه­ های اثرگذار بر این تمایز بررسی شد. تمایز جدی در این مقوله به­ طور خاص­تری در ذکر روایات منافی عصمت انبیاء از سوی مؤلف تفسیر قمی و تأکید اصرارگونۀ بحرانی برای بیان مذمت و نکوهش مخالفان اهل­بیت (ع) در قالب روایات اسباب نزول، قابل مشاهده است. تساهل و تسامح در معیارهای پذیرش روایات تفسیری زمینۀ مشترک اثرگذار بر عمل‌کرد دو مؤلف یادشده است. توجه به سیر تحول مباحث کلام شیعه قبل و بعد از مکتب عقل­ گرایانۀ بغداد زمینۀ دیگر اثرگذار بر عمل‌کرد مؤلف تفسیر قمی در این مقوله است. تعلقات خاطر بحرانی و گزینش منابعی که وی با ارجاع به آنها به ذکر روایات اسباب نزول پرداخته یعنی تأویل الآیات استرآبادی، روضة الواعظین ابن­ فارسی و هدایة الکبری خُصَیبی از عوامل مؤثر دیگر در تفاوت عمل‌کرد او نسبت به سایر مفسران در مسألۀ اسباب نزول به حساب‌می ­آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن­بابویه، محمدبن علی (1372ش). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: صدوق.
ابن­غضائری، احمدبن حسین (1364ش). رجال. قم: دارالحدیث.
احمدی نیک، مهدی (1391 ش). «گونه­های اسباب نزول در روایات فریقین». آموزه­های قرآنی. دوره9، شماره15، 135- 154. 
اسعدی، محمد (1399ش). آسیبشناسی جریانهای تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
افندی، میرزا عبداللّه (1401ق). ریاض العلماء. قم: مطبعة الخیام.
انصاری، مرتضی (1419ق). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
اهوازی، حسین‌بن‌سعید (1402ق). الزهد. قم: المطبعة العلمیة. 
بحرانی، سیدهاشم بن سلیمان (1374 ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه بعثة.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد (1405ق). الحدائق الناضرة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
براشر، مئیر (1399ش). قرآن و نخستین ادوار تفسیری شیعه امامیه. ترجمه نصرت نیل‌ساز و پریسا عسکری. تهران: حکمت.
پیچان، مهدی (1404 ش). هرمنوتیک تفاسیر روایی شیعه. تهران: انجمن مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی.
پیچان، مهدی، و نیل­ساز، نصرت (1404 ش). «بازخوانی انتقادی دیدگاه قرآن­پژوهان معاصر درباره غیراجتهادی بودن تفاسیر روایی شیعه». آموزه­های قرآنی. دوره 22، شماره42، 67- 95.  10.30513/QD.2025.6928.2533
پیچان، مهدی، نیل­ساز، نصرت، و پارسا، فروغ (1404 ش). «مقایسه کاربست انواع اسرائیلیات در تفاسیر روایی شیعه در پرتو تحلیل شرایط زمینه­ای». مطالعات فهم حدیث. دوره12، شماره1، 241- 261.  10.30479/MFH.2025.20036.2352
جبرئیلی، محمدصفر (1389ش). سیر تطور کلام شیعه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حبیب­زاده، فرزین (1399 ش). «بررسی مصداق و شأن نزول آیه نفس مطمئنه در تفاسیر روایی شیعه و سنی». مطالعات علوم اسلامی انسانی. شماره24. 139- 149.
حرّعاملی، محمدبن‌حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل‌البیت.
حلّی، حسن‌بن‌یوسف (1406ق). مبادئ الوصول الی علم الاصول. بیروت: دارالاضواء.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415 ق). نورالثقلین. تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی. قم: اسماعیلیان.
خوانساری، محمدباقر (1390 ش). روضات الجنات. قم: اسماعیلیان.
خوئی، سیدابوالقاسم (1403ق). البیان. بیروت: دارالزهراء.
ربانی‌گلپایگانی، علی (1381ش). عقاید استدلالی. قم: نصایح.
سیوطی، عبدالرحمن­بن ابی­بکر (1395ش). الاتقان. ترجمه مهدی حائری قزوینی. تهران: امیرکبیر.
شهیدی، سیدجعفر (1372ش). از دیروز تا امروز. تهران: قطره.
صدر، محمدباقر (1395ق). المعالم الجدیده للاصول. تهران: مکتبةالنجاح.
 صدر، سید موسی، و ربانی، حسن (1374 ش). «جعل و تحریف در روایات اسباب نزول». پژوهش­های قرآنی. دوره1، شماره1، 65- 86.
صفری فروشانی، نعمت‌اللّه (1384ش). «حسین­بن حمدان خصیبی و کتاب الهدایة الکبری». حکمت و فلسفه اسلامی. شماره۱۶، 15- 46.
طباطبایی، محمدحسین (1393ق). المیزان. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
طوسی، محمدبن حسن (1420 ق). الفهرست. مکتبة المحقق الطباطبایی.
طویل، محمدامین غالب (1386ق). تاریخ العلویین. بیروت: دارالاندلس.
طیب حسینی، سید محمود (1401 ش). «دانش اسباب نزول و اهمیت آن در تفسیر قرآن با تأکید بر روایات منقول از اهل­بیت (ع)». قرآن­پژوهی. دوره2، شماره4، 53- 76.
عیاشی، محمدبن مسعود (1380 ق). کتاب التفسیر. تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: چاپخانه علمیه.
غفارزاده، علی، و پیچان، مهدی (1403ش الف). «تبیین تفاوت روی‌کرد تفاسیر روایی شیعه نسبت به مسئلۀ اختلاف قرائات در پرتو تحلیل شرایط زمینه‌ای». تفسیرپژوهی اثری. دوره11، شماره22، 147- 178. 10.22049/QURAN.2025.30066.1454
غفازاده، علی، و پیچان، مهدی (1403ش ب). «تحلیل تطبیقی تفسیر القمی و تفسیر الصافی در مسئلۀ آیات مستثنیات». پژوهش­های تفسیر تطبیقی. دوره10، شماره1، 1-26.  10.22091/PTT.2024.10179.2297
فتال نیشابوری، محمدبن احمد (1366ش). روضة الواعظین. ترجمه محمود مهدوی دامغانی. تهران: نشر نی.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم (1410 ق). تفسیر فرات کوفی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415 ق). الصافی. تحقیق حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر.
قبادی، مریم (1389 ش). «تفسیر فرات کوفی»، فصلنامه حکمت اسراء، دوره2، شماره2، 127- 152. 20.1001.1.23832916.1389.2.2.6.5
قمی، علی­بن ابراهیم (1404 ق). تفسیر القمی. تحقیق طیب موسوی جزائری. قم: دارالکتاب.
کشّی، محمدبن‌عمر (1409ق). رجال الکشی. مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کمانی، مهدی (1391 ش). «آسیب­شناسی روایات اسباب نزول». حسنا. شماره12، 177- 202.
مادلونگ، ویلفرد (1362ش). «تشیع امامیه و علم کلام معتزلی». ترجمه احمد آرام. شیعه در حدیث دیگران. تهران: دائرةالمعارف تشیع.
مدرسی‌طباطبایی، سیدحسین (1368ش). مقدمهای بر فقه شیعه. ترجمه محمدآصف فکرت. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مدرسی‌طباطبایی، سیدحسین (1394ش). مکتب در فرایند تکامل. ترجمه هاشم ایزدپناه. تهران: کویر.
معرفت، محمدهادی (1398ش). علوم قرآنی. قم: تمهید.
مفید، محمدبن‌نعمان (1414ق). تصحیح اعتقادات الامامیة. تحقیق حسین درگاهی. قم: کنگره شیخ مفید.
نجاشی، احمد بن علی (1365 ش). رجال. مؤسسه النشر الاسلامی.
نیل­ساز، نصرت، و زرین­کلاه، الهام (1403 ش). «ارزیابی تطبیقی گونه­های روایی منقول از ابن­عباس در باب فضائل اهل­بیت (ع) با تأکید بر تفاسیر روایی فریقین». مطالعات تفسیر تطبیقی. دوره9، شماره2، 64- 83. 10.22034/csq.2024.426092.1363
هلالی، سلیم‌بن‌قیس (1405ق). کتاب سلیمبن قیس هلالی. قم: الهادی.
یوسفیان، حسن، و شریفی، احمدحسین (1383ش). عقل و وحی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.