وجه‌الله از نگاه مفسران فریقین همراه با سیر تطور آراء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران.

چکیده

در قرآن مجید، واژۀ «وجه» برای خداوند حدود یازده مرتبه به‌کاررفته‌است، از آن­جایی که معنای این واژه، همواره محل اختلاف مذاهب مختلف اسلامی است؛ فقیهان، متکلمان، عرفا و فلاسفه هرکدام به‌نحوی آن ­را ترجمه و تفسیرکرده­اند، لذا عبارت «وجه‌الله» را می‌توان احتمالاً از متشابهات قرآن دانست که نیاز به بررسی فراوانی دارد. پرسش اصلی این است ­که به‌راستی، حقیقت «وجه‌الله» چیست و برداشت دانشمندان فریقین از آن چگونه بوده‌است؟ این پژوهش به‌شیوۀ تحلیل محتوا انجام گرفته و نتایج نشان‌می­دهد که آراء تفسیری در شرح آیه دارای چهار رویکرد است: الف). رویکرد فقهی؛ که در آن از کاربردهای فقهی آیه، برای حل مسائل شرعی صحبت‌می­شود، مانند جواز نماز مسافر بر محمل یا توسعۀ جهت قبله در شرایط اضطرار یا فوت وقت. ب). رویکرد عقلی؛ به‌منظور جلوگیری از بروز اختلاف و حفظ وحدت مسلمین، جهت قبله در انجام فرایض و عبادات به‌سمت کعبه قرار گرفته‌است. ج). رویکرد عرفانی؛ قلب انسان را محل اشراق و تجلی صفات لایزال الهی دانسته و انسان را به‌عنوان خلیفه و وجه‌الله معرفی‌می­کند. د). رویکرد کلامی؛ امام معصوم (ع) به‌عنوان کامل‌ترین مصداق آیه معرفی‌می­شود که نشان‌دهندۀ حقانیت و ولایت ائمۀ اطهار و لزوم تبعیت از آن‌ها دارد. دیدگاه منتخب: وجه خدا در مکان و جهتی معیّن نیست تا به‌دلیل انحصار قبله در نمازهای واجب، تنها به آن‌ سو استقبال شود. برای روکردن به وجه خدا همۀ جهات یکسان است و انسان با حسن فاعلی و نیت خالص به هر سو که روکند، همان سمت می‌تواند وجه‌الله باشد. البته مصداق کامل وجه‌الله را می­توان انسان کامل یا همان خلیفه‌الله دانست که در «امام معصوم» تبلور یافته‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آلوسی، سید محمود. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
آل‌غازی، عبدالقادر. (1382ق). بیان المعانی (تفسیر قرآن العظیم). دمشق: مطبعه الترقی.
ابن‌ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. عربستان: مکتبه نزار مصطفی البارز.
ابن‌بابویه «شیخ صدوق»، محمد بن علی. (1362ش). الخصال. مصحح: علی اکبر غفاری. قم: جامعۀ مدرسین.
ابن‌جزی غرناطی، محمد بن احمد. (1416ق). التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت: دارالارقم بن الارقم.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1422ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر. (بی‌تا)، التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه تاریخ عربی.
ابن‌عجیبه، احمد بن محمد. (1419ق). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. قاهره: دکتر حسن عباس زکی.
ابن‌عربی، محیی الدین محمد. (1422ق). تفسیر ابن عربی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق ابن غائب. (1422ق). المحررالوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. ‏(1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم‏: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم. (بی‌تا). تأویل مشکل القرآن. بی‌جا.
ابن‌کثیردمشقی، اسماعیل. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان‌العرب. بیروت: دار صادر.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1408ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیرالقرآن. مشهد: آستان قدس رضوی.
ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار. (بی‌تا). تفسیرالقرآن الکریم (ثمالی). بیروت: دارالمفید.
ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف. (1420ق). البحرالمحیط فی التفسیر. بیروت: دارالفکر.
ابوعبیده، معمر بن مثنی. (1381ق)، مجازالقرآن. قاهره: مکتبه الخانجی.
اشعری، علی بن اسماعیل. (1955م). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. مصر: چاپ حموده غرابه.
ارمی علوی، محمد امین. (بی‌تا). تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرانی. بیروت: دارطرق‌النجاه.
امام علی بن ابی طالب (ع). (1429ق). تفسیر امیرالمومنین ع للقرآن الکریم. بیروت: مرکز الشرق الاوسط الثقافی.
امین اصفهانی، سیده نصرت. (1361ش). مخزن العرفان در تفسیر القرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان.
عاشور، علی. (1429ق). تفسیر امیرالمومنین علیه السلام للقرآن الکریم. بیروت: مرکز الشرق الاوسط الثقافی.
بحرانی، سید هاشم. (1416ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت.
بلخی، مقاتل بن سلیمان. (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). انوارالتنزیلو اسرار التأویل (تفسیر بیضاوی). بیروت: دار احیاء‌التراث‌العربی.
بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). تفسیر بغوی (معالم التنزیل). بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
بلاغی، محمدجواد. (1420ق). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت.
پارسا، فروغ. (1392ش). تفاسیر شیعه و تحولات تاریخی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
پاکتچی، احمد. (1392ش). تاریخ تفسیر قرآن. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
تستری، ابو محمد سهل بن عبدالله. (1423ق). تفسیر تستری. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد(1418ق)، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمد بن محمد. (1422ق). الکاشف و البیان معروف به تفسیر الثعلبی. بیروت: داراحیاء التراث‌ العربی.
ثقفی‌تهرانی، محمد. (1398ق). تفسیر روان جاوید. تهران: انتشارات برهان.
جرجانی، حسین بن حسن. (1337-1341ش). تفسیر گازر. تهران: چاپ جلال‌الدین محدّث ارموی.
جرجانی، عبدالقاهر. (1430ق). درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم. عمان: دارالفکر.
جزایری، ابوبکرجابر. (1416ق). ایسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر. مدینه منوره: مکتبه‌العلوم و الحکم.
جصاص، احمد بن علی. (بی‌تا). احکام القرآن. بیروت: داراحیاءالتراث‌العربی.
جعفری، یعقوب. (1376ش). تفسیر کوثر. قم: انتشارات هجرت.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1389ش). تفسیر تسنیم، ج6. قم: مرکز نشر اسراء.
حجازی، محمد محمود. (1413ق)، التفسیر الواضح، بیروت: دارالجلیل.
حرعاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسایل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل بیت (ع).
حسینی شیرازی، سید محمد. (بی‌تا). تقریب القرآن الی الاذهان. بی‌جا.
حسینی همدانی، سید محمد. (1404ق). انوار درخشان در تفسیر القرآن. تهران: کتابفروشی لطفی.
حقی بروسوی، اسماعیل. (بی‌تا). روح البیان. بیروت: دارالفکر.
حموش قیسی، مکی بن ابی طالب. (بی‌تا). الهدایه الی بلوغ النهایه. شارجه امارات: جامعه‌الشارقه.
حوی، سعید. (1424ق). الأساس فی التفسیر. قاهره: دارالسلام.
خازن، علی بن محمد. (1415ق). تفسیر الخازن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
خطیب، عبدالکریم. (1424ق). التفسیر القرآنی للقرآن. بیروت: دارالفکرالعربی.
دروزه، محمد عزه. (1421ق). التفسیر الحدیث. بیروت: دارالغرب‌الاسلامی.
درویش، محیی‌الدین. (1415ق). اعراب القرآن و بیانه. دمشق: دار الرشاد.
دعاس، حمیدان قاسم. (1425ق). اعراب القرآن الکریم. دمشق: دارالمنیر و دارالفارابی.
دره، محمدعلی. (1430ق). تفسیر القرآن الکریم و اعرابه و بیانه. بیروت: دار ابن کثیر.
راغب‌اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، چاپ اول. بیروت.
رشیدرضا، محمد. (1414ق). تفسیر القرآن الکریم (تفسیر المنار). بیروت: دارالمعرفه.
رضایی‌اصفهانی، محمدعلی. (1388ش). تفسیر مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآنی.
زبیدی، ماجدناصر. (1428ق). التیسیر فی التفسیر للقرآن بروایه اهل بیت. بیروت: دارالمحجه ‌البیضاء.
زحیلی، وهبه. (1418ق). التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج. دمشق: دارالفکر.
زمخشری، محمود. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب‌العربی.
سبزواری، محمد. (1419ق). ارشاد الأذهان الی تفسیر القرآن. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
سمرقندی، نصر بن محمد. (1416ق). تفسیر السمرقندی. بیروت: دارالفکر.
سید بن قطب، ابراهیم. (1412ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
سیوری، مقداد بن عبدالله. (1422ق). کنزالعرفان فی فقه القرآن. قم: مکتب نوید اسلام.
سیوطی، جلال‌الدین. (1404ق). الدر المنثور فی تفسیر الماثور. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
شافعی، محمد بن ادریس. (1412ق)، احکام القرآن. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
شاه عبدالعظیمی، حسین. (1363ش). تفسیراثنی عشری. تهران: میقات.
شحاته، عبدالله محمود. (1421ق). تفسیر القرآن الکریم. قاهره: دارغریب.
شبر، سید عبدالله. (1407). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین. کویت: مکتبه‌الافین.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (بی‌تا). تلخیص البیان فی مجازات القرآن. بیروت: دارالاوضاء.
شریف‌لاهیجی، محمد بن علی. (1373ش). تفسیر شریف لاهیجی. تهران: نشر داد.
شعراوی، محمد متولی. (1419ق). أیسر التفاسیر. بی‌جا.
شوکانی، محمد. (1414ق). فتح القدیر. دمشق: دار ابن کثیر.
شهرستانی، محمد بن عبد الکریم. (1387ش). تفسیر الشهرستانی (مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار). تهران: مرکز البحوث و الدراسات.
شیبانی، محمد بن حسن. (1413ق). نهج‌البیان عن کشف معانی القرآن. تهران: دایره‌المعارف اسلامی.
صابونی، محمدعلی. (1421ق). صفوه التفاسیر. بیروت: دارالفکر.
صادقی تهرانی، محمد. (1377ش). البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن. قم: مکتبه محمدالصادقی.
صالح، عبدالواحد بهجت. (بی‌تا). الاعراب المفصل لکتاب الله المرتّل. عمان-اردن: دارالفکر.
صافی، محمود بن عبدالرحیم. (1418ق). الجدول فی اعراب القرآن. بیروت: دارالرشید مؤسسه‌الایمان.
صفی‌‌علی‌شاه، محمدحسن. (1378ش). تفسیر صفی علی­شاه. تهران: منوچهری.
طالقانی، سیدمحمد. (1362ش). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
طه‌دره، محمدعلی. (1430ق). تفسیر القرآن و اعرابه و بیانه. بیروت: دار ابن کثیر.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر. اردن: دارالکتاب‌الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
ـــــــــــــــــــ (1377ش). جوامع الجامع. تهران: دانشگاه تهران.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طریحى، فخرالدین بن محمد. (1375ش). مجمع البحرین، چاپ سوم. تهران: مرتضوی.
طنطاوی، سیدمحمد. (1977م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضه مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالحیاء‌التراث‌العربی.
طیب، عبدالحسین. (1374ش). اطیب البیان فی التفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
عاملی، ابراهیم. (1360ش). تفسیر عاملی. تهران: کتابفروشی صدوق.
عرابی، محمد غازی. (1426ق). التفسیر الصوفی الفلسفی للقرآن الکریم. دمشق: دارالبشایر.
عروسی حویزی، عبد علی جمعه. (1415ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
علوان، عبد الله بن ناصح. (1427ق). اعراب القرآن الکریم. مصر: دارالصحابه للتراث.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380ق). کتاب التفسیر(تفسیر عیاشی). تهران: چاپخانۀ علمیه.
فخررازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح‌الغیب. بیروت: داراحیاء التراث‌العربی.
فراء، ابو زکریا یحیی بن زیاد. (بی‌تا). معانی القرآن. مصر: دارالمصریه للتألیف والترجمه.
فرات کوفی، ابوالقاسم. (1410ق). تفسیر فرات کوفی. تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (1419ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر.
فولادوند، محمدمهدی. (1415ق). ترجمۀ قرآن. تهران: دارالقرآن‌الکریم.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). تفسیر صافی. تهران: انتشارات صدر.
فیومى، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، چاپ دوم. قم.
قاشی، حیدر بن علی. (1428ق). تفسیر القاشی. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
قرائتی، محسن. (1383ش)، تفسیر نور. تهران: مرکز درس­هایی از قرآن.
قرشی، سید علی‌اکبر. (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران، بنیاد بعثت.
ــــــــــــــــ . (1371ش). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب‌الأسلامیه.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364). الجامع لاحکام القرآن. تهران، ناصرخسرو.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (بی‌تا). لطائف‌الإاشارات (تفسیر قشیری). مصر: الهیئة‌المصریة العامه‌للکتاب.
قطب راوندی، سید بن هبه‌الله. (1405ق). فقه‌القرآن. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
قمی، علی بن ابراهیم. (1367ش). تفسیر قمی. قم: دارالکتاب.
قمی‌مشهدی، محمد بن محمدرضا. (1368ش). تفسیر کنز الدقائق و بحرالغرائب. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
کاشانی، ملافتح‌الله. (1336ش)، منهج‌الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: کتابفروشی محمدحسن علمی.
کرمی، محمد. (1402ق). التفسیر لکتاب الله المنیر. قم: چاپخانۀ علمیه.
کرباسی، محمدجعفر. (1422ق). إعراب القرآن. بیروت: دار و مکتبه‌الهلال.
کریمی حسینی، سیدعباس. (1382ش). تفسیر علیین. قم: اسوه.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. مصحح: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب‌الإسلامیه.
گنابادی، سلطان محمد. (1408ق). بیان‌السعاده فی مقامات العباده. بیروت: مؤسسه‌الاعلمی‌للمطبوعات.
محلی، محمد بن احمد. (1416ق). تفسیر جلالین. محقق: جلال‌الدین سیوطی. مؤسسه‌النور للمطبوعات.
مدرسی، سید محمدتقی. (1419ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی‌الحسین.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دارالإحیاءالتراث‌العربی.
مصطفوی، حسن. (1430ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
مظهری، محمد ثناء الله. (1412ق). التفسیر المظهری. پاکستان: مکتبه رشیدیه.
معرفت، محمدهادی. (1387ش). التفسیر الاثری الجامع. قم: التمهید.
مغنیه، محمدجواد. (1424ق). تفسیر کاشف. تهران: دارالکتب‌الإسلامیه.
مکارم‌شیرازی، ناصر. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب‌الإسلامیه.
مولوی، جلال‌ا‌لدین محمد. (1373ش). مثنوی معنوی. محقق: هاشم پور سبحانی. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
موسوی‌سبزواری، سید عبدالعلی. (1409ق). مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسۀ اهل بیت (ع).
نحاس، ابوجعفر احمد بن محمد. (1421ق). اعراب القرآن. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
نریمانی، علی. (بی‌تا). تفسیر عرفانی اشراق. قم.
نسایی، احمد بن علی. (1410ق). تفسیر النسائی. بیروت: مؤسسه‌الکتب‌الثقافیه.
نسفی، عبدالله بن احمد. (1419ق). تفسیر النسفی (مدارک التنزیل و حقائق التأویل). بیروت: دارالکلم‌الطیب.
واحدی، علی بن احمد. (بی‌تا). الوسیط فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
فهرست پایان‌نامه و مقالات
رودگر، محمدجواد. (1400ش). «انسان کامل وجه‌الله». مجلۀ پژوهش‌های اعتقادی کلامی. شمارۀ 142، صص 151 تا172.
شیردل‌حق­‌وردی، ندا. (1393ش). «بررسی سیر تاریخی مفهوم وجه‌الله در تفاسیر و تأویلات عرفانی». استاد راهنما: محمود شیخ. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، سمنان: دانشگاه سمنان.
صیدانلو، جواد و کرمی‌نیا، محمد. (1387ش). «معناشناسی وجه‌الله در قرآن کریم از منظر آیت‌الله جوادی آملی». مجلۀ مشکوه، شمارۀ 144.
علویان، نوشین. (1395ش). «مفهوم و مصداق وجه‌الله». استاد راهنما نادر شکراللهی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه خوارزمی.
مهدیزاده، مرجانه. (1387ش). «پژوهشی دربارۀ وجه‌الله در قرآن کریم»، مجلۀ نامۀ الهیات. شمارۀ 13.
فهرست سایت­ها و نرم‌افزارها
پایگاه جامع قرآنی  quran.inoor.ir 
ویکی‌نور          http://wikinoor.ir/ 
ویکی‌شیعه     https://fa.wikishia.net
دانشنامۀ حوزوی ویکی‌فقه http://wikifeqh.ir    
نرم‌افزار جامع‌التفاسیرالقرآن